गुगल म्याप पछ्याउँदै नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघको सिनामंगलस्थित कार्यालय पुग्दा अध्यक्ष निमा लामा ह्योल्मो ३२औँ विश्व आदिवासी दिवसको तयारीमा व्यस्त हुनुहुन्थ्यो । एउटा कुरा के महसुस हुँदो रहेछ भने, कुनै संघ–संस्थाको नेतृत्वमा नरहेपछि बोलाइने र भेटघाटका सन्दर्भहरू स्वतः पातलिँदै जाँदा रहेछन् । सायद त्यसैले धेरै वर्षसम्म महासंघका कसैले पनि बोलाएनन्, र मैले पनि आफैँ जानुपर्ने आवश्यकता ठानिनँ । यद्यपि, महासंघले आयोजना गरेका विभिन्न कार्यक्रमहरूमा भने म सहभागी भइरहेकै थिएँ ।
नेपालको आदिवासी आन्दोलनलाई नजिकबाट नियालिरहेकाले महासंघका गतिविधि र त्यसको नेतृत्वमा रहेका व्यक्तिहरूका कामबारे अनभिज्ञ हुने प्रश्न नै भएन । महासंघको मात्र होइन, नेपाली आदिवासी समुदायका अभियन्ताहरूबारे पनि धेरथोर जानकारी राख्दै आएको छु नै ।
हालका अध्यक्ष निमा लामा ह्योल्मोलाई मैले लामो समयदेखि चिन्दै आएको छु । धेरेका लागि उहाँ पर्यटन व्यवसायी, बागमती प्रदेशका पूर्व स्वास्थ्य मन्त्री र आदिवासी अभियन्ताका रूपमा परिचित होलान् । मैले भने करिब दुई दशकदेखि उहाँलाई आदिवासी अभियन्ताका रूपमा चिन्दै आएको छु । महासंघको विदेश सचिव रहँदादेखि नै विभिन्न सन्दर्भमा अभियानहरूमा हामीबीच सहकार्य पनि भएको थियो । मृदुभाषी र सरल स्वभावका उहाँ आफ्नो अडानमा भने उत्तिकै दृढ, स्पष्ट र रणनीतिक देखिनुहुन्छ ।
मैले नेपाली आदिवासी आन्दोलन बुझ्न थालेदेखि नै एउटा मान्यता राख्दै आएको छु, नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघ नै यस आन्दोलनको मूलधारको संस्था हुनुपर्छ । तर, महासंघ र नेपाल आदिवासी जनजाति पत्रकार महासंघ (तत्कालीन अनिज, हाल फोनिज) बीचको सम्बन्ध पनि स्पष्ट हुनुपर्छ भन्ने मेरो धारणा रहिआएको छ ।
एकपटक महासंघका तत्कालीन महासचिव प्रा. डा. ओम गुरुङले नेपाल आदिवासी जनजाति पत्रकार संघ (अनिज) लाई महासंघको सम्बन्धन प्राप्त संस्था बनाइएको पत्र पठाउनुभएको थियो ।
पत्र प्राप्त भएपछि अनिजका पदाधिकारीहरूसँग परामर्श गरी मैले जवाफी पत्र पठाएँ । त्यसमा स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरिएको थियो, अनिज महासंघको सम्बन्धन प्राप्त संस्था होइन र हुन पनि सक्दैन ।
विगतमा जस्तो सडक आन्दोलन मात्र निर्णायक छैन । आज परिणाम हासिल गर्न विषयगत ज्ञान, रणनीतिक सोच, संवाद क्षमता र वार्ताको कौशल उत्तिकै आवश्यक छ ।
हाम्रो तर्क थियो, अनिज अन्य संस्था जस्तो होइन । कुनै दिन महासंघ वा महासंघले सञ्चालन गरिरहेको आन्दोलनले बाटो बिराएको महसुस भयो भने, अनिज र त्यससँग आबद्ध पत्रकारहरूले महासंघ, त्यसको नेतृत्व र अभियानको आलोचना गर्न पनि स्वतन्त्र हुनुपर्छ । पत्रकारिताको स्वतन्त्रता र उत्तरदायित्व यही हो ।
पछिल्ला केही वर्षयता नेपाली आदिवासी आन्दोलन र त्यसमा महासंघको भूमिकाबारे बारम्बार प्रश्न उठिरहेका छन् । वास्तवमा महासंघको राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान र स्वीकार्यता जति बढेको छ, त्यससँगै चुनौतीहरू पनि थपिएका छन् ।
राज्य तथा अन्तर्राष्ट्रिय तहमा आदिवासी अधिकारसँग सम्बन्धित सरोकारका विषयहरू विस्तार भएका छन् । अब आन्दोलन सडकमा सीमित छैन; बन्द कोठाभित्र हुने वार्ता, छलफल र नीतिगत संवादहरू पनि उत्तिकै निर्णायक बन्दै गएका छन् ।
यस्तो अवस्थामा महासंघको जिम्मेवारी झन् बढेको छ । समुदायमा चेतना मात्र होइन, अपेक्षा पनि व्यापक रूपमा बढेको छ । तर, प्रभावकारी नेतृत्वको अभाव हुँदा ती अपेक्षाहरू कतिपय अवस्थामा फरक ढंगले अभिव्यक्त भइरहेका छन् ।
यही सन्दर्भमा धेरै वर्षपछि महासंघको कार्यालय पुगेर अध्यक्ष निमा लामा ह्योल्मोसँग मैले दुईवटा सुझाव विशेष रूपमा राखें:
पहिलो,
नेपाली आदिवासीहरूको छाता संगठन महासंघ नै हो । राष्ट्रिय स्तरमा हुने आन्दोलन र अभियानहरूको नेतृत्व पनि महासंघले नै गर्नुपर्छ ।
कसले के भन्छ भन्ने व्यक्तिगत विषय हुन सक्छ । तर महासंघको नेतृत्व आफ्नो भूमिकामा डगमगाउनु हुँदैन । यद्यपि, समय धेरै परिवर्तन भइसकेको छ । विगतमा जस्तो सडक आन्दोलन मात्र निर्णायक छैन । आज परिणाम हासिल गर्न विषयगत ज्ञान, रणनीतिक सोच, संवाद क्षमता र वार्ताको कौशल उत्तिकै आवश्यक छ ।
दोस्रो,
महासंघको नेतृत्वमा फराकिलो सोच र खुला हृदय हुनुपर्छ । बाहिर बसेर महासंघ वा आन्दोलनको आलोचना गर्ने सबै मानिस विरोधी हुँदैनन् । धेरैजसो त आन्दोलनका शुभेच्छुक र सहयोगी नै हुन् ।
महासंघको कार्यसमिति जातीय संस्थाका प्रतिनिधिहरूबाट बनेको हुन्छ । तर, त्यसबाहिर पनि बौद्धिक समुदाय, विभिन्न संस्थाहरू र स्वतन्त्र व्यक्तिहरू छन्, जसले आदिवासी आन्दोलनमा अर्थपूर्ण योगदान दिन सक्छन् ।
उनीहरूसँग विषयगत विज्ञता छ, केही हदसम्म स्रोत पनि छ र योगदान गर्ने इच्छाशक्ति पनि छ । त्यसैले महासंघले खुला मनले उनीहरूसँग संवाद गर्दै उनीहरूको ज्ञान, अनुभव र क्षमतालाई आन्दोलनको सम्पत्तिका रूपमा आत्मसात गर्न सक्नुपर्छ ।
अध्यक्ष निमा लामा ह्योल्मोको आदिवासी आन्दोलनप्रतिको बुझाइ, प्रतिबद्धता र दृढताले पहिलो सुझाव कार्यान्वयनमा सकारात्मक परिणाम आउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ । दोस्रो पक्षमा पनि उहाँले पहल सुरु गरिसकेको जानकारी दिनुभएको छ । आशा गरौँ, उहाँले अघि सारेका प्रयासहरूले सफलता पाउनेछन्, र त्यसको सकारात्मक संकेत ३२ औँ विश्व आदिवासी दिवसको मूल समारोहबाट नै देख्न पाइनेछ ।